Rosyjska ekonomia w cieniu pandemii

Autor: Grzegorz Ściński

Wstęp

Dnia 17 marca 2014 roku Rada Unii Europejskiej decyzją 2014/145/WPZiB w związku z działaniami Federacji Rosyjskiej „podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy” wprowadziła szereg sankcji dyplomatycznych, gospodarczych oraz finansowych wobec Rosji[1]. We wrześniu ubiegłego roku UE podjęła decyzję o przedłużeniu obowiązywania części restrykcji do połowy 2020 roku. Skuteczne wprowadzenie sankcji sektorowych przyczyniło się do zmiany rzeczywistości społecznej oraz gospodarczej kraju. Przejawiło się to osłabieniem kursu rubla, spadkiem obrotu rosyjskich przedsiębiorstw oraz postępującą pauperyzacją społeczeństwa. Sankcjami został objęty także generujący największe zyski sektor energetyczny, jednak tylko w zakresie serwisu i handlu technologiami wydobywczymi. Do 2020 roku handel węglowodorami był jedną z niewielu dochodowych gałęzi gospodarki, który pozwalał Rosji na stosunkowo swobodne działania. Pod koniec stycznia 2020 roku Rosja dołączyła do grona krajów zmagających się z wirusem SARS-COV-2. Pandemia, powodując czasowe wstrzymanie globalnego łańcucha dostaw, doprowadziła do spadku zapotrzebowania na ropę, co ze zdwojoną siłą uderzyło w Rosję.


Charakterystyka sytuacji gospodarczej

Zgodnie z danymi zaprezentowanymi przez Centrum Analityczne Rządu Federacji Rosyjskiej (rus. Аналитический центр при Правительстве Российской Федерации) za wytworzenie rosyjskiego PKB odpowiadają kolejno: usługi (59,7%), przemysł ciężki (36,6%) oraz rolnictwo (4%). Jednak w dużej mierze wszystkie te sektory gospodarki wykazują duży stopień uzależnienia od sektora energetycznego. Dodatni bilans płatniczy jest uzyskiwany głównie poprzez eksport surowców energetycznych, a dochody pozyskiwane ze sprzedaży surowców są reinwestowane w gospodarce. Głównymi płatnikami budżetu państwa są firmy reprezentujące przemysły petrochemiczny, wydobywczy oraz energetyczny – takie jak Gazprom, Lukoil, Rosneft, Transneft, Novatek czy Rostec. Dokładniejsze dane dotyczące struktury rosyjskiej gospodarki zostały przedstawione na diagramie 1.


Diagram 1. Struktura rosyjskiego PKB w 2019 roku.

Źródło: Raport Динамика и структура ВВП России, Бюллетень о текущих тенденциях российской экономики №48, 2019. Strona internetowa Centrum Analitycznego Rządu Federacji Rosyjskiej [www.ac.gov.ru].


Wysokość wpływów budżetowych uzależniona jest w głównej mierze od dwóch sektorów gospodarki: sektora wydobywczego oraz zbrojeniowego. Średnia cena rynkowa baryłki ropy naftowej Ural oraz kurs dolara amerykańskiego[2] w praktyce wyznaczają kondycje gospodarki kraju. Dochody z handlu węglowodorami generują od 41% do ponad 50% środków budżetu państwa. Władze rosyjskie dążą do dywersyfikacji źródeł przychodów budżetowych, co znajduje swoje odzwierciedlenie w założeniach ustawy budżetowej, która z każdym rokiem przewiduje stopniowy spadek poziomu dochodów pochodzącego z handlu nośnikami energii w porównaniu do przychodów z innych sektorów gospodarki. Dokładne założenia budżetu Federacji na lata 2018–2022 zaprezentowano w tabeli 1.


Tabela 1.

Źródło: БЮДЖЕТ ДЛЯ ГРАЖДАН к Федеральному закону о федеральном бюджете на 2019 год и на плановый период 2020 и 2021 годов. Strona internetowa Ministerstwa Finansów Federacji Rosyjskiej [www.minfin.ru].


Zgodnie ze sporządzoną prognozą dochody budżetu państwa na rok 2019 (przy założeniu jednostkowej ceny za baryłkę ropy na poziomie 62,2 USD oraz średniego kursu rubla rosyjskiego w stosunku do dolara – 65,4 RUB za 1 USD) powinny wynosić 19 970,3 miliardów rubli (ok. 250 mld USD). Dochody pochodzące z handlu ropą naftową oraz gazem ziemnym powinny stanowić 39% rozporządzalnych środków[3]. Jednocześnie prognozowano, że gospodarka wykaże niewielki wzrost PKB na poziomie 1,8% w stosunku do roku 2018. Wedle założeń projektu ustawy przyjętego przez rosyjską Dumę dwa lata temu wielkość środków budżetu w kolejnych latach powinna wzrastać średnio o 3%, natomiast udział dochodów z handlu węglowodorami powinien się systematycznie zmniejszać[4]. Mimo nałożonych w 2014 roku przez Stany Zjednoczone i Unię Europejską sankcji gospodarczych dzięki wykorzystaniu sprzyjającej koniunktury na rynkach światowych Rosji udało się zrealizować optymistyczne prognozy, osiągając w 2018 r. nadwyżkę budżetową wielkości 2,74 tryliona RUB, w 2019 – 1,97 tryliona RUB, a także wzrost PKB o 2,8% (2018 r.) i 1,8% (2019 r.)[5].


Na początku 2020 roku dla władz rosyjskich stało się oczywiste, że w obliczu globalnej pandemii oraz czasowego zawieszenia światowej wymiany handlowej nie będzie możliwe zrealizowanie planu budżetu, a sytuacja fiskalna może znacząco się pogorszyć. Spekulacje znalazły swoje potwierdzenie 12 kwietnia 2020 roku na nadzwyczajnym zgromadzeniu przedstawicieli państw OPEC. Zgodnie z decyzją zaangażowanych państw postanowiono do kwietnia 2020 zredukować wydobycie ropy naftowej w kilku transzach. Począwszy od zmniejszenia wielkości wydobycia z 9,7 mb/d (ang. million barrels per day) od 1 maja do 30 czerwca. Zmniejszony wolumen wydobycia ma zostać utrzymany w kolejnych miesiącach na poziomie 7,7 mb/d, a od 1 stycznia 2021 r. do 30 kwietnia 2022 ma wynosić 5,8 mb/d[6]. W wyniku tej decyzji cena baryłki ropy Ural spadła do poziomi 23 dolarów przy jednostkowym koszcie wydobycia na poziomie 44 USD[7]. Zmianę poziomu notowań zaprezentowano na wykresie 1.



Wykres 1. Notowania ceny baryłki ropy Ural w dniach 02.01.–30.04.

Źródło: Portal internetowy Wirtualny Nowy Przemysł [www.wnp.pl].


Analizując powyższe rozważania, rynek surowców energetycznych nie tylko generuje główne przychody budżetowe Rosji, ale pośrednio wpływa także na większość gałęzi gospodarki odpowiedzialnych za generowanie PKB. Zgodnie z danymi zaprezentowanymi przez Ministerstwo Finansów przychody budżetowe zaliczane do niepochodzących z tytułu handlu węglowodorami pochodzą z akcyzy, podatków VAT i CIT oraz należności celnych przywozowych, które generują największe rosyjskie firmy[8]. Połowa z nich działa w sektorach energetycznym, petrochemicznym i wydobywczym[9]. Nie mając wpływu na rynki światowe, władze Federacji przy pomocy ustawodawstwa mającego zwalczać negatywne efekty gospodarcze pandemii skupiły się głównie na wsparciu małych i średnich przedsiębiorstw, sektora bankowego oraz samych pracowników.



Analiza ustawodawstwa

Rozporządzeniem premiera Rosji Michaiła Miszustina z dnia 4 marca wprowadzono zakaz wywozu wyrobów medycznych, w tym maseczek ochronnych. Stanowiło to pierwsze powszechne ograniczenie w związku z pandemią nowego koronawirusa w Rosji[10]. Szybkość uchwalenia oraz zakres przedmiotowy ustawodawstwa dotyczącego COVID-19 należy ocenić pozytywnie. Co prawda, pierwszy przypadek zachorowania w Rosji odnotowano pod koniec stycznia, jednak należy zwrócić uwagę, że był to przypadek zachorowania obywatela chińskiego na terenie Kraju Primorskiego w azjatyckiej części państwa[11]. 17 marca opublikowano plan prac nad pakietem ustaw mających zwalczać negatywny wpływ pandemii na gospodarkę oraz usprawnić działanie administracji rządowej. W następstwie prac parlamentu uchwalono pakiet ustaw antykryzysowych. Dla sektora MŚP szczególne znaczenie miały mieć uchwały o numerach 660-P z 18 marca oraz z dnia 19 marca 670-P i 672-P. Założenia projektu wsparcia państwowego dla małych i średnich przedsiębiorstw stanowią między innymi[12]:

granty dla przedsiębiorców

6-miesięczna karencja w spłacie wszystkich podatków

6-miesięczne odroczenie terminu płatności składek ubezpieczeniowych

bezodsetkowa pożyczka obrotowa na wynagrodzenia dla pracowników

odroczenie płatności leasingowych

moratorium na sciąganie długów i grzywien

moratorium na bankructwo

obniżenie wymogów dotyczących zabezpieczeń na poczet realizacji kontraktów rządowych

programy kredytowania na preferencyjnych warunkach


Ustawą numer 660-P zmniejszono dla organizatorów wyjazdów turystycznych oraz osób prawnych organizujących wyjazdy zagraniczne do 1 rubla obowiązkową składkę na Kompensacyjny Fundusz Operatorów Turystycznych. Stanowi on odpowiednik polskiego Turystycznego Funduszu Gwarancyjnego[13]. Natomiast ustawa 672-P wprowadziła możliwość ubiegania się o zmianę terminów realizacji niektórych zamówień publicznych bez konieczności nakładania kar na dostawcę/wykonawcę z tytułu nieterminowej realizacji przedsięwzięcia[14]. Z perspektywy utrzymania płynności przedstawicieli sektora MŚP istotną rolę może odegrać ustawa 670-P wprowadzająca prawo zawarcia dodatkowej umowy obejmującej odroczenie terminu płatności wynajmu za lokal użytkowy[15], przyznając możliwość najemcy uregulowania zobowiązania w 2021 roku lub na mocy porozumienia stron. Kryteria dotyczące przyznania określonego rodzaju pomocy dla sektora MŚP przedstawiono w tabeli 2.


Tabela 2. Klasyfikacja przedsiębiorstw przyjęta w założeniach programu pomocowego.

Źródło: Strona internetowa Ministerstwa Gospodarki Federacji Rosyjskiej [www.economy.gov.ru].


Analizując szczegóły dotyczące pomocy państwa dla sektora MŚP, należy stwierdzić, że klasyfikacja zawarta w pakiecie pomocowym nie wpływa na zróżnicowanie oferty. W praktyce wszystkim adresatom oferty funkcjonującym na rynku min. rok przysługują:

subsydia na każdego pracownika w wysokości płacy minimalnej (12 130 RUB)

zawieszenie do 1 maja poboru należności przez organy podatkowe

zakaz blokowania ksiąg rachunkowych mimo stwierdzenia naruszenia prawa podatkowego

odroczenie w spłacie czynszu za najem lokalu użytkowego w całości lub 50% wartości